Waterputten ... Wat is wat ©
 

Na de komst van de waterleiding (omstreeks 1925) verdween het gebruik van
de gegraven waterput. Enkele decennia geleden werd water geput en waren
de waterputten en hun ophaalmiddelen een vast gegeven in het landschap.
De waterput zelf bleef gelukkig op veel plaatsen bewaard en werd een
blijvende herinnering aan het drinkwaterverleden in onze provincie.

Het geputte water werd voor talrijke doeleinden gebruikt:  om te drinken, eten voor te bereiden,
voor de vaat, als drank voor het vee, voor de schoonmaak, enz. Buiten deze huishoudelijke
doeleinden was en is water ook essentieel in de industrie:  denk aan bierbrouwerijen,
leerlooierijen, ijsfabrieken, limonadefabrieken, enz.
Ook op deze locaties zijn vaak waterputten terug te vinden.

 

     

 

 

 

WAT IS WAT ???

 

  

Aker

   Zie emmer.
 		  

Artesische put

   Watervoerende lagen die voorkomen tussen twee slecht doorlatende grondlagen staan onder grote druk. Indien tot deze lagen een put wordt gegraven en het water stijgt tot boven het maaiveld, dan spreekt men van een artesische put met artesisch water. Het verschil met een gewone put is dus dat het grondwater van een artesische put uit zichzelf naar boven komt.
 		  

Borstwering

  

Vorm van bovenbouw aangebracht voor veiligheid.
 

  

Bovenbouw

   Gedeelte van waterput dat boven de grond zichtbaar is.
De putrand en de putmond zijn er een onderdeel van.
De bovenbouw dient o.a. voor de veiligheid, zodat men niet in de put kan vallen en om te vermijden dat oppervlaktewater het putwater kan vervuilen. Bovenbouw kan in verschillende materialen opgetrokken zijn en kan rond, vierkantig, … zijn.

 		  

Emmer

   Putemmer-aker-borrevat (houten wateremmer)-putketel.
 		  
Emmerdreg   Drie – of vierarmig werpanker aan lang touw waarmee een in de waterput gevallen emmer kan worden opgehaald.

 		  
Freatisch grondwater   Het eerste grondwater dat men tegenkomt als men een gat in de grond graaft. Waterputten worden hiermee gevoed.
 		  
Katrol   Houten schijf waar over het puttouw of de putketting loopt. Aan het ene uiteinde hangt de emmer en het andere part wordt ingehaald of gevierd. Soms wordt aan het ander uiteinde ook een emmer gehangen, die dan als tegengewicht werkt.

 		  
Maaiveld   Aanduiding voor de hoogte van het grondoppervlak. Het niveau waarop we lopen.
 		  
Ophaalwijze   De manier om water uit een put op te halen. De meest gebruikte manieren zijn de katrol, het windas, de putwip en de pomp.
 		  
Pal en palrad   De pal valt tussen de tanden van het tandrad (palrad) en belet het terugdraaien van de trommel. Komt weinig voor.
 		  
Pomp   Geplaatst boven een waterput om water uit de put op te halen. Een zuigpomp wordt gevormd door een cilinder waarin een mechanisch aangedreven zuiger op en neer wordt bewogen om zo water te verplaatsen.
 		  
Pomparm   Hefboom om de zuiger in de pomp op en neer te bewegen.

 		  
Put   Zie waterput.
 		  
Putafdekking   Constructie waarmee een waterput wordt afgedekt. Vormen zijn een putdeksel, een bolvormig gewelfje met in de kruin de putmond, een ijzeren rooster, enz.
 		  
Putdiameter   Binnenmaat van de putschacht. De diameter kan verschillend zijn ter hoogte van putbodem, maaiveld en putmond.
 		  
Putdiepte   Diepte gemeten van het maaiveld tot de putbodem.
 		  
Puthaak   Onderdeel van verschillende ophaalwijzen. Hieraan wordt de emmer bevestigd. Vormen zijn: veerhaak (met sluitende veer om het hengsel van de emmer), varkensstaart (bij putwip), een karabijnhaak, enz.
 		  
Puthuisje   Gesloten of halfgesloten dakgestel boven de waterput.
 		  
Putkevie   Gedecoreerd smeedijzeren hek (of vlechtwerk) boven een putopening ter versiering.

 		  
Putmast   Een naast de waterput geplaatste paal van hout, metaal of beton (ook putmik genoemd) waar bovenop een soort vork is bevestigd. In gebruik bij een putwip.
 		  
Putmond   Opening van waterput waarrond de putrand is opgetrokken.
De putmond kan rond of vierkant zijn.
 		  
Putrol   Zie trommel en windas.
 		  
Putstenen   Bakstenen die taps toelopen, terwijl de breedste kop, soms ook de smalste kop, over de breedte licht gebogen is. Dankzij deze lichte ronding kan men de putwand cirkelvormig en in gesloten rij metselen.

 		  
Putstok   Onderdeel van een putwip. Een lange houten stok (soms touw of ketting). De putstok is verbonden aan de putzwengel d.m.v. een ring of wartel. Aan de ring zit een ketting van enkele schakels. De ketting is  d.m.v. een ring en pen vastgehecht aan de putstok. Aan het andere uiteinde van de stok is een puthaak (varkensstaart) bevestigd, waaraan de emmer hangt.
 		  
Puttouw   Touw waaraan een emmer hangt om water te putten.
 		  
Putwater Al dan niet grondwater opgehaald uit een waterput. Het water kan verschillende doelen hebben: wassen, koken, drinken, … Het putwater kan getest worden op drinkbaarheid.

 
Putwiel   Onderdeel van de windas. Meestal een ijzeren wiel waarmee de putrol (of trommel) in beweging wordt gezet om de emmer op- en neer te laten gaan in de putschacht.
 		  
Putwip   (Putgeerd). Een ophaalwijze om water te putten met gebruik van het principe van een hefboom. Opgebouwd uit vier hoofdbestanddelen: putmast, vork, zwengel en putstok.

 		  
Putzwengel   Het hefboomgedeelte dat een op- en neergaande beweging kan uitvoeren. In de zwengel wordt een inkeping aangebracht waar deze op de vork steunt. Aan een zijde van de zwengel is een tegengewicht aanwezig en aan het andere uiteinde hangt de putstok en de emmer die de waterput ingaan.
 		  
Schacht   De opening van de waterput begrensd door de putwand en reikende van putbodem tot putmond. Het verlengde van de putschacht boven het maaiveld maakt deel uit van de bovenbouw.
 		  
Slinger   Onderdeel van de windas. Met de ijzeren slinger wordt de putrol (of trommel) in beweging gebracht. De slinger steek in de zijkant van putrol en de vorm van het ijzer is meestal vierkant of heeft kerven in het ijzer om niet dol te draaien. Het andere uiteinde van de slinger is gebogen of geknikt. Vaak wordt i.p.v. een slinger ook een putwiel gebruikt.
 		  
Stokemmer   De emmer is bevestigd aan een lange houten steel. Met de stokemmer wordt water uit een waterput of een sloot opgehaald.

 		  
Trommel   Onderdeel van de windas waar het touw of de ketting rond opgewonden wordt en die vaak d.m.v. een slinger gedraaid wordt. Indien gebruik wordt gemaakt van een putwiel (voorzien van kamraderen) is tegen de trommel een tandwiel aangebracht.

 		  
Vork   (Gaffel). Onderdeel van een putwip. Boven op de putmast is een vork in de vorm van twee houten of metalen benen aangebracht. Op de vork rust de putzwengel.
 		  
Wartel   Draaibare schalm of haak in of op het eind van een ketting die torsie vermijdt. Vaak in gebruik bij een putstok van een putwip.

 		  
Waterpeil   Hoogte van het water in een waterput en gemeten van de putbodem tot de oppervlakte van het water.
 		  
Waterput   De waterput is een put die men graaft of boort om grondwater te verzamelen. De put reikt tot het freatische grondwater. Een waterput bestaat uit een ondergronds (schacht) en een bovengronds gedeelte (bovenbouw) en een ophaalmiddel. De vorm van de schacht kan rond, ovaal, vierkant of rechthoekig zijn. De breedte en de diepte van waterputten kunnen variëren.

 		  

Watervoerende laag

 

   Geologische laag die voldoende poreus en doorlatend is voor een belangrijke grondwaterstroming of voor onttrekking van een aanzienlijke hoeveelheid grondwater.
 		  
Windas   Algemene term voor een werktuig om een last verticaal (soms horizontaal) te verplaatsen. De trommel (of putrol) draait d.m.v. een slinger of putwiel om zijn as om een touw of ketting op te winden en de wateremmer op en neer te laten gaan in de putschacht.
 		  
Zinkput   Gemetselde waterput die men door ontgraving doet zinken, telkens nadat een gedeelte is opgemetseld.
 		  
Zinkring   Ring of kader in hout, ijzer of beton gebruikt om onder de fundering van een waterput te leggen. Soms werd hier een karrenwiel voor gebruikt. Een waterput die op deze wijze is gemaakt, wordt een zinkput genoemd.
 		  
Zwengel   Zie slinger, putwiel, putzwengel of pomparm.